كدخبر: ۵۶
تاريخ انتشار: ۰۸ شهريور ۱۳۸۸ - ۱۵:۲۲
print نسخه چاپي
send ارسال به دوستان
درآمدي بر مفهوم سازمان فضایی شهر
سازمان فضایی شهر : نخستین پژواکها
نخستین بار بود که واژه سازمان فضایی شکل رسمی تر و جدی تری برای مطرح شدن به خود گرفت. پیش از آن، سازمان فضایی شهر در ادبیات شهرسازی ایران به عنوان ترکیبی وصفی برای توضیح مقصود نویسنده و گوینده به کار می رفت. واژه هایی همچون ساختار، ساختار فضایی، ساختار کالبدی، سازمان فضایی، ساختار شهری و برخي عبارتهاي دیگر توسط مهندسان مشاور و دانشگاهیان مصرف می شد لکن هیچ کجا تعریفی از آنها ارائه نشده بود.


سالهای 78 و 79 به واسطه ای در جریان تهیه طرح بالادستی توسعه شهر تهران قرار گرفتم. دوره شهرداری آقای مهندس الویری بود و آقایان مهندس معینی و پس از آن مهندس تقی زاده خامسی معاونت شهرسازی ایشان را بر عهده داشتند. در آن زمان پس از دوره فترت فعالیتهای شهرداری تهران و ماجراهای مربوط به آقای کرباسچی، قاعده ای در حال تبیین شدن بود که شهر را بدون سند قانونی نمی توان اداره کرد. بازتاب اقدامات مدیر سالارانه در فروش تراکم و تغییر کاربری، تولید سندی که مانع تصمیمات فردی شود را به شدت توجیه می کرد. در آن زمان ازاعتبار 5 ساله آخرین بازنگری در طرح جامع تهران، که تحت عنوان طرح ساماندهی آتک از آن یاد می شد. نیز چندسال می گذست. در آن دوره، شهر با استناد به طرح جامع 49 اداره می شد که به دلیل سپری شدن دوره اعتبار آن و تهیه نشدن طرح جامع جدید، اگر چه ملاک عمل بود، لکن شرایط روانی خوبی برای ازدست دادن مشروعیت و اعتبار خود نزد مدیران داشت؛ و از همین زاویه مدیریت اقتدارگرا باب خودکامی را گشوده بود. فقدان شورای شهر و تفویض وظایف انجمن شهر به وزیر کشور و امکان هماهنگی آسانتر در این روش بر سرعت دست اندازی به سازمان فضایی شهر می افزود.

در تمام این دوران وزارت مسکن و شهرسازی به عنوان متولی اصلی و قانونی تهیه طرح جامع شهری ساکت و ناظر قضایا بود و اقدامی در جهت رفع این معضل به عمل نمی آورد.

در دوره یاد شده، حوزه معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران گروهی از متخصصان را دعوت کرد تا برای این معضل چاره جویی کنند. گروه مذکور که جمعی از مهندسان مشاور، دانشگاهیان و کارشناسان مختلف را در بر می گرفت، و سازمان ثابت و قاعده مندی نیز نداشت و هر بار عده آنها دگرگون می شد و در اواسط کار نام خود را Think Tank گذاشته بود، در صدد بود تا راجع به سند پایه توسعه و مدیریت شهر اظهارنظر کند. در جلسات مختلف، موضوع طرحهای جامع و منسوخ شدن آنها و ضرورت توجه به طرحهای راهبردی و اقسام دیگر روشهای منبعث از روش برنامه ریزی پویا و مشارکتی به بحث گذاشته می شد. در ادامه جلسات، رویکرد حاضران به تدریج شکل نظام یافته تری به خود گرفت و حداقل دو گروه که هر یک متشکل از تعدادی از شرکت کنندگان جلسه بود داوطلب ارائه برنامه های پیشنهادی خود شدند.

نخستین بار در این زمان بود که واژه سازمان فضایی شکل رسمی تر و جدی تری برای مطرح شدن به خود گرفت. پیش از آن، سازمان فضایی شهر در ادبیات شهرسازی ایران به عنوان ترکیبی وصفی برای توضیح مقصود نویسنده و گوینده به کار می رفت. واژه هایی همچون ساختار، ساختار فضایی، ساختار کالبدی، سازمان فضایی، ساختار شهری و برخي عبارتهاي دیگر توسط مهندسان مشاور و دانشگاهیان مصرف می شد لکن هیچ کجا تعریفی از آنها ارائه نشده بود.

در اثنای جلسات گروه Think Tank به واژه سازمان فضایی ارجاع می شد و پرسش حاضران از مفهوم مورد نظر گوینده، تدریجاً آن را از ترکیب وصفی و كلي به سمت عبارتی فنی و قابل استناد سوق می داد.

جلسات این گروه با تغییر معاون شهرسازي شهردار تهران و مسئوليت آقاي دكتر ماجدي متوقف ماند و موضوع به شکل دیگری ادامه پیدا کرد. 21 مشاور با شتاب تمام تعیین گردیدند تا کاری، که بعداً گام اول و مرحله شناخت نام گرفت، را در 21 منطقه تهران انجام دهند. پس از انعقاد قراردادها، کمیته ای تشکیل شد تا شرح خدمات قراردادها تدقیق شود.

اين دوره با شهردار شدن آقاي ملك مدني و تعيين آقاي مهندس پردلي به عنوان معاون شهرسازي تنها يك ماه دوام يافت. كميته تدقيق شرح خدمات در دوره جديد با تغييراتي در تركيب آن و با نام كميته هماهنگي به كار خود ادامه داد.

در این دوره برای نخستین بار در محتوای قراردادهای مطالعاتی طرحهای توسعه شهری فعلی تحت عنوان "سازمان فضایی" به صورت مستقل پیش بینی شد، بي آن كه که مفهوم مورد توافق آن ذکر شده باشد. این اقدام محصول بحثهای پراکنده و بعضاً منسجمی بود که در روند تدقیق شرح خدمات در کمیته هماهنگی انجام گرفته بود. بدین ترتیب مطالعات سازمان فضایی در شرح خدمات مطالعات گام اول (شناخت) 21 منطقه تهران افزوده گشت.

در این دوره تحولات دیگری در مدیریت شهرداری تهران پدید آمد. شورای شهر دوم، آقای دکتر احمدی نژاد را به شهرداری تهران برگزید لكن مهندس پردلی همچنان به مسئوليت خود ادامه داد.

معاون شهرسازي شهرداري آقای مهندس غمامی را مأمور تشکیل كميته راهبری مطالعات گام اول کرد. ایشان نیز با دعوت از گروهی از کارشناسان كميته را تشکیل داد. در این كميته وظیفه راهبری مطالعات مشاوران 21 منطقه در دو زمینه سازمان فضایی و سیمای شهری به نگارنده سپرده شد. دو موضوعی که برای نخستین بار در اسناد طرحهای توسعه شهری به صورت مستقل مطرح شده بودند. واگذاری این مسئولیت نقطه مهمی در تبیین علمی مفهوم سازمان فضایی و تعریف حرفه ای اسناد مرتبط با آن بود. مجموعه مباحثات حین کار با کارشناسان مهندسان مشاور طرف قرارداد، یافتن تعاریف پیشین، مفاهیم مصطلح در سطح جهان، جمع بندي يافته ها و تدقبق مفهوم متناسب با شرایط بومی و اقتضائات قرارداد مطالعات گام اول به نتايج مفیدی انجامید.

مشاوران مناطق گزارشهای خود را در چارچوب خواسته شده ارائه کردند و مرحله جمع بندی آنها، که متکی بر مطالعات ارزشمندی از وضعیت مناطق تهران بود، فرصت زیادی گرفت كه با همکاری آقایان مهندس علی خانی و محمود تیموری به تدوین گزارش سازمان فضایی شهر تهران انجامید. گزارش مذکور نخستین متن مدون به زبان فارسی که حاوی تعریف سازمان فضایی در چارچوب نگرش سیستمی به شهر باشد محسوب می گردد.

این گزارش از سوی برخی صاحبنظران مطلع از موضوع مطالعه و مورد تقدیر قرار گرفت و پس از آن روش مطالعه و تعاریف آن در پایان نامه های کارشناسی ارشد مختلف مورد ارجاع واقع شد.


دکتر سید امیر منصوری



* نام:
ايميل:
* نظر: