نظر آنلاین نظر آنلاین نظر آنلاین نظر آنلاین نظر آنلاین
كدخبر: ۲۹۵
تاريخ انتشار: ۱۴ بهمن ۱۳۸۸ - ۱۹:۱۷
print نسخه چاپي
send ارسال به دوستان
علی اکبر سرفراز / گروه پژوهشی علوم و تاریخ هنر
مسجد تاريخانه دامغان / قسمت چهارم
علي اکبر سرفراز، استاد پيشکسوت باستان شناسي و مرمتگر سرشناس ايراني است. از جمله کارهاي ایشان مي توان به حفاري و کشف ستونهاي به جا مانده از دوران هخامنشي در شهر برازجان اشاره کرد. او نخستين فردي است که کشف کتيبه باستاني خارک را تأييد و اقدام به خوانش آن به همراه دکتر بشاش کرده است.
رواق هاي جبهه شرقي مسجد را نيز بايد در رديف تعميرات دوره سلجوقي دانست. لازم به يادآوري است كه در دوره سلجوقي هنگام قالب بندي قوس هاي در رديف آجر چين هاي افقي (اولين رديف قوس ها) آجر ها به شكل بارزي كوچك و هره هاي بعدي هر چند عمودي است و رعايت تعميرات اصيل بنا را نموده اند، ولي قوس طاق به صورت جناغي در آمده است كه از يادگار هاي دوره سلجوقي است ومخصوصاً شمشه گيري گچي زيربندي قوس ها اين نظريه را كاملاً تأييد مي كند، زيرا شمشه گيري گچي در بناي اوليه مسجد ديده نمي شود.

در اين قسمت از رواق جبهه شرقي مسجد كه پايه مقياس قوس هاي رواق به جاي ستون بر روي بدنه ديوار خشتي است، به علت فشار و خم شدن ديوار هلال قوس ها نيز ناگزير تغيير شكل داده و به وضع نامطلوبي در آمده اند. (تصوير 8) تا كنون تصور مي شد كه علت خرابي و از بين رفتن رواق ها در زمان سلاجقه و تغيير شكل قوس ها، هنگام مرمت و بازپيرايي آن ها بوده است. اما ضمن بررسي و مطالعه بنا معلوم شد كه فقط شبستان تاريخانه و رواق جبهه شمال شرقي كه فقط رديف آجرهاي هره اي (عمودي) آن باقي مانده است كاملاً مشخص است و روشنگر آن است كه در دوره سلجوقي از نصب آجر هاي افقي (تويزه) صرف نظر شده و با شمشه بندي گچي در دروي قالب، به گونه اي عملي شده كه قوس وسيع تر شود و زير اين دهانه را كاملاً پر نمايد.

به همين جهت مي توان يقين حاصل كرد كه در زمان سامانيان و در حدود قرن سوم هجري بقيه رواق هاي اطراف حياط مسجد در حال ساختن بوده و به عللي كه بر ما معلوم نيست به صورت ناقص و نا تمام باقي مانده است و اين نظريه با مطالعه و دقت در امر ساختماني و مصالح معماري مورد استفاده در ستون ها و قوس ها كه در ابتدا با آجر و ملاط گچ بوده و بعداً بر روي آن ها خشت خام كار شده است. همچنين عدم كف سازي حياط مسجد و نا تمامي و ناقص بودن ستون ها، دال بر نيمه كار ماندن بنا است. چنانكه از مناره گلي مسجد ذكري شده است و آقاي گدار فرانسوي از اين مناره گلي صحبت كرده. در نقشه قديمي مسجد جاي آن را در جوار منار سلجوقي كه از خشت خام ساخته شده بود نشان داده است.

هيچ اثري از مناره قديمي وجود ندارد و بعيد به نظر مي رسد بانيان و طراحان اوليه مسجد كه به دوام ساخته ستون ها و ضخامت آن ها علاقه خاصي نشان داده اند، مناره مسجد را به جاي مصالح آجري با خشت خام ساخته و به جاي طرح استوانه اي شكل، مناره را آن چنان كه آقاي گدار ترسيم كرده است به صورت مكعب ساخته باشند؟! به همين جهت در مورد مناره قديمي تاريخانه دامغان نمي توان اظهار نظر كرد. اما مي بينيم كه در قرن پنجم هجري در زمان سلجوقيان كه تصميم به تعميرات و تكميل اين مسجد مي گيرند ضمن مرمت بنيادي و مشخص بنا در شمال مسجد نيز اقدام به ساختن مناره مناسب و زيبا از 26 متر ارتفاع از آجر و ملاط گچ نموده اند، كه در واقع تنها اثر مستقل دوره سلجوقي در محوطه تاريخانه دامغان است. (تصوير 10) اگر مناره قديمي اي وجود داشت نيازي به ساختن مناره جديد نبود.

دکتر علی اکبر سرفراز
مطالب مرتبط
* نام:
ايميل:
* نظر:
کلیه حقوق محفوظ است و متعلق یه پژوهشکده نظر می باشد.
استفاده از مطالب با ذکر منبع بلا مانع است.
طراحی و تولید ایران سامانه