محله‌های تهران ؛ از عودلاجان تا چال‌میدان

نام محله‌های تهران قدیم هنوز که هنوز است خاطرات اهالی ساکن در آنها را زنده می‌کند؛ کسانی که کودکی‌شان را در کوچه‌پس‌کوچه‌های ارگ، بازار، سنگلج، عودلاجان و چال‌میدان به دست تاریخ پایتخت سپردند و تا تهران، تهران است با محله‌های تهران گره خورده است.
به گزارش ایرنا نشست «توسعه و تحول محله‌های تهران در عصر قاجار» عنوان برنامه‌ای بود که عصر شنبه ۱۴ مهر به مناسبت روز تهران در خانۀ «وارطان» برگزار شد.
خانۀ وارطان که با عنوان خانۀ گفتمان شهر و معماری نیز شناخته می‌شود در خیابان طالقانی غربی نزدیک میدان فلسطین واقع شده است.
۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی متمم قانون اساسی مشروطیت به تصویب مجلس شورای ملی رسید که در اصل ۴ آن تهران به عنوان پایتخت ایران رسمیت قانونی پیدا کرد و بر این اساس، شورای اسلامی شهر تهران نیز این روز را به عنوان «روز تهران» نام‌گذاری کرد.

 

محله‌های تهران از عودلاجان تا چال میدان

عکس خانه‌های قجری
به گزارش ایرنا داود قهردار یکی از عکاسان و مستندسازان در ابتدای این نشست تصاویری از خانه‌های قدیمی دوران قاجار و پهلوی اول را به تصویر کشید؛ خانه‌هایی که نقش‌های آن‌ها رنگ‌و‌رو رفته بود اما اصالت و انرژی سازندگانشان را روایت می‌کردند و نقاشی‌های رنگ روغن کمال‌الملک را در ذهن متبادر می‌ساختند.
محل این نشست نیز در خانه‌ای تاریخی انتخاب شده بود؛ خانه ای که زمانی به دست «هوانسیان» معمار ایرانی ارمنی‌تبار بنا شد و این روزها به نام شاعر ارمنی «وارطان سالاخانیان» شناخته می‌شود؛ البته این روزها این خانه که در زمان پهلوی اول به سبک معماری آلمانی ساخته شده کاربری گالری و آتلیه دارد.
به گزارش خبرنگار ایرنا در ادامۀ این نشست حمیدرضا حسینی تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر و تاریخ تهران سرنوشت محله‌های تهران را از سال ۱۲۶۹ هجری قمری تا پایان دورۀ ناصری روایت کرد.
وی در ادامه به ساختار شهری تهران در قالب حصار صفوی اطراف این شهر اشاره و همچنین از تشکیل پنج محلۀ معروف ارگ، بازار، عودلاجان، سنگلج و چال میدان نام برد، قدم در خانه مستوفی‌الممالک گذاشت و قصۀ آب فراوان عودلاجان و بی‌آبی محله شترداران را تعریف کرد.
به گفتۀ این پژوهشگر، جمعیت تهرانِ نوبنیاد ابتدای دورۀ قاجار با ۱۵۵ هزار و ۷۰۰ نفر به بیش از ۳۰۰ هزار نفر در پایان دورۀ ناصری و شکل‌گیری محلۀ دولت می‌رسد و بازار به کریدور ارتباطی پنج محله و تأثیرگذارترین منطقۀ شهر تبدیل می‌شود.
حسینی افزود: «بازار در دوران جنبش مشروطه به سبب حضور سفارت انگلیس به محور تحرکات، اعتصاب‌ها، سخنرانی‌ها و حرکت‌های مردمی تبدیل شد».
«ارگ که محل سکونت پادشاه قاجار و خدم و حشم وی محسوب می‌شد با کم‌اقبالی مردم مواجه بود تا آنجا که با وجود آنکه جمعیت ۲۳.۴ درصدی تهران در عودلاجان، ۲۳ درصدی در سنگلج، ۲۳ درصدی در چال میدان و ۳۲.۵ درصدی در محلۀ بازار ساکن بودند ولی فقط ۱.۹ درصد مردم حاضر به سکونت در منطقۀ شاه‌نشین (ارگ) شدند»؛ این را هم حسینی بیان کرد.
این تهران‌شناس گفت: «منطقۀ ارگ به عنوان محل شاه‌نشین و دیوان‌سالاری شهر بود که دارالفنون، خزانه و بناهایی از این دست را شامل می‌شد».
وی همچنین تشریح کرد: «۶۸۵ دکان، یک‌هزار و ۵۲۴ خانه، ۱۷ تکیه، سه امامزاده، شش مدرسه، ۲۹ مسجد در محله‌های مسکونی، ۱۷ کاروان‌سرا، سه تیمچه و پنج مسجد کوچک و بزرگ در بخش تجاری بازار وجود داشت».
حسینی با بیان اینکه در محلۀ عودلاجان نیز دو هزار و ۶۱۹ خانه، ۳۴ مسجد، ۱۲ تکیه، چهار مدرسه، ۵۳ حمام، ۳۳ طویله خارج از خانه و ۳۳ آب انبار وجود داشت و با اشاره به اینکه در این محله علاوه بر یهودیان، ارمنی‌ها نیز زندگی می‌کردند اظهارداشت: «در سنگلج ۶۹۵ خانه، ۵۵۳ دکان، ۲۱ مسجد، ۱۲ تکیه، ۳۳ حمام، ۵۲ طویله و ۱۹ آب انبار موجود بود».
به گفتۀ وی در محلۀ چال میدان ۸۰۲ خانه، ۱۶حمام، ۱۴ طویله و چهار مکتب‌خانه گزارش شده است.
این پژوهشگر گفت: «تهران از همان دوران شاهد مهاجرت مردم از نقاط مختلف کشور بود، همین افزایش روزافزون جمعیت هم موجب شد تمام ظرفیت‌های منطقۀ حصار صفوی که نخستین محدودۀ شهری پایتخت به شمار می‌رفت به‌سرعت تکمیل شود و محله‌های تابع شکل گیرد».
این تهران‌شناس در ادامه از همه محله‌های قدیمی سخن گفت، از بدنامی چال میدان در دوران قاجار تا ضرب‌المثل های کنونی؛ محله ای که به گفتۀ حسینی اقشار کم‌برخوردار و «نوکران سطح پایین دولت» در آنجا زندگی می‌کردند.
این تهران شناس در ادامه با بیان اینکه تهران دوران جدیدی را با شکل گیری محله دولت تجربه کرد افزود: «از این زمان سفارتخانه‌ها به محلۀ دولت انتقال یافتند و اعیان و اشراف نیز باوجود برخورداری از خانه‌های بزرگ در حصار صفوی در محله‌های تهران ، خرید خانه‌باغ‌های بزرگ را شروع کردند و از همان دوران محلۀ دولت شکل باغ‌شهرهای کنونی به خود یافت».
به گفتۀ وی، از باغ‌های این دوره تنها باغ‌های سفارت‌های انگلیس و روسیه باقی مانده‌اند.
به گزارش ایرنا تهران که در عهد قاجار در شلوغ‌ترین زمانش حدود ۳۰۰ هزار نفر جمعیت داشت اینک درحالی جمعیت حدود ۱۴ میلیونی را در دل خود جای داده که بسیاری از این خانه‌های قدیمی و تاریخی به میعادگاه گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شده است؛ پایتختی که باوجود همۀ مشکلات از جمله ترافیک، شلوغی و آلودگی هوا و صوت، زیبایی‌های بسیاری دارد و روایت‌گر شرح حال و نحوۀ زندگی پیشینیان ماست.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

x

شاید بپسندید

نسبت معماری با تکنولوژی

نسبت معماری با تکنولوژی

بردار علم و هنر در دورۀ سنت بر هم منطبق بود و هنرها قهراً واجد صفات علمی هم می‌شدند. از این روست که معماری سنتی هم شاهکار هنر شناخته می‌شود و هم شاهکار تکنولوژی که هر دو به دست یک نفر محقق می‌شد