تهران قدیم (۲): شهر در دورۀ پهلوی

از پس کودتای ۱۲۹۹ ه.ش، رضاخان در ۲۵آذر ۱۳۰۴ تاجگذاری و سلطنت پهلوی تأسیس شد. سلطنتی که حکم پایتختیِ تهران را تأیید می‌کند و مجدد این شهر را به عنوان پایتخت مملکت برمی­‌گزیند. پایتخت‌ماندن تهران بر اهمیت تهران و افزایش تمرکز قدرت در آن می­‌افزاید. سال ۱۳۴۵مسائل تهران چنان ابعاد فراچند بعدی به خود می­‌گیرد که مدیریت شهر، تهیۀ طرح جامع را به عنوان سند توسعه­‌ای برای تهران الزامی می­‌داند. توسعۀ تهران در دورۀ یاد‌شده با فراز و فرودهای متعددی در نسبتِ با سرزمین و مدیریت کلانش همراه می­‌شود. از پی روشنگری درخصوص مهم‌ترین وجوه سازنده و برسازندۀ تهرانِ، خدمت دکتر اسکندر­مختاری رسیدیم. معمار، مرمت‌گر و پژوهشگری که تهران را درطول و عرضش از خلال سال­‌ها فعالیت­ مدیریتی، اجرایی و پژوهشی به‌خوبی شناخته و دغدغۀ تهران دارد.

ـ به هرحال با آنکه رضاشاه در همان ابتدایی جنگ‌جهانی دوم ادعا می­‌کند ایران در جنگ جهانی دوم بی‌طرف است اما در شهریور ۱۳۲۰تهران توسط متفقین فتح، و رضاشاه از کشور اخراج می‌شود. با تبعید رضاشاه گویی شاهد پایان‌یافتن دوره­ای و آغاز دوره­ای نو در تهران هستیم. دوره­ای در حدفاصل سال­‌های ۳۲-۱۳۲۰ که خود با کودتای ۲۸ مرداد به پایان می­‌رسد؟ حال‌وهوای تهرانی که به محمدرضاشاه سپرده می­‌شود، چگونه است؟

دوران جدید را دوران طلایی دموکراسی باید نامید. اگرچه سلطنت به محمدرضا پهلوی می‌رسد اما او وارث ساختاری است که در آن پیش از او بسیاری از نیروها، نهادها و جریان­ها جای خود را تثبیت نموده‌­اند. دانشگاه دایر شده است، دوایر دولتی امور خود را پیش می­‌برند، روشنفکران قدرت گرفته­‌اند و نشریات خود را دارند. سایۀ قدرت زیاد بر روی جامعه هم حذف شده است. همگی حرف دارند و در این میان معمار و شهرسازها در آرزوی دستیابی به اهداف خود هستند. از این رو می­‌شود ادعا کرد تهران در این دوره بیش از محمدرضاشاه به دیگر نیروهای حاضر در شهر سپرده می‌­شود.

ـ این نیروها چه آرایشی دارند؟

مردم ، مجلس و احزاب سیاسی از ملی‌­گرا گرفته تا سوسیالیست و مذهبی‌­ها.

ـ به آرزوهای معمارها و شهرسازها اشاره داشتید. آیا این آرزوها در این دوره از زندگیِ تهران فرصت تحقق پیدا می­کنند؟

بله، آرشیتکت­‌ها از آزادی­‌های عمومی این دوره سود می­‌برند. آن­ها در این دوره دارای تریبون­‌های متعدد هستند و می­‌توانند آرزوهایشان را بازگو کنند. در این دوره است که معمارها انتقادهای تندی نسبت به شهر و سبک‌های معماری قدیم ارائه می­‌دهند.

حدود سال­های ۱۳۲۱ و ۲۲ اولین فارغ‌التحصیلان دانشگاه هنرهای زیبا وارد حوزهۀ کاری می­شوند. آنقدری آگاهی در حال افزایش بود که مردم ترجیح می­‌دادند معمار­های تحصیل‌کرده خانه­‌های­شان را برای­شان بسازند و در ضمن در کارشان هم دخالت نمی­‌کردند. اگر می­‌بینید ساختمان­‌های کنار محور انقلاب، تا این میزان شایسته‌­اند به این دلیل بود که کسی در کار معمارها دخالت نمی­‌کرد، البته از یاد نبریم که معمارهای مورد اشاره هم کارشان را درست بلد بودند.

ـ در سال­های پایانی دهۀ ۲۰ و آغاز دهۀ ۳۰ به نظر معمار و شهرسازها نقش پررنگی در توسعۀ تهران از منظر اسکان جمعیت دارند. در این دوره شاهد ساخت کوی­‌های مسکونی هستیم که نوعی جدید از سکونت و سازمان‌دهی فضایی را به تهران و جامعۀ آن عرضه می­‌کند. ساخت این کوی­‌ها چگونه در دستور کار قرار می­‌گیرد؟

 در این مقطع جمعیت تهران افزایش و هم‌پای آن شهر گسترش یافته است. متخصص­‌ها شامل معمار و شهرسازها معتقدند اگر دولت خانه بسازد، می‌­تواند خانه‌هایی­­ با کیفیت با توجه به خواست، نیاز و توان گروه ‌های مختلف اجتماعی و در تعداد زیاد بسازد. از این رو بستر ساخت اولین شهر آرمانی برای معمار و شهرسازها در تهران و در محلۀ چهارصد دستگاه فراهم می­‌شود. بخشی از این اقدامات از پس نگاه معماری مدرن با یک زمینۀ سوسیالیستی است که در دنیا طرح شده بود. چراکه مدرنیست‌ها بیش از پرداختن به سبک به دنبال راحت‌کردن و ارزان‌کردن ساخت با تمسک به  پرهیز از تاریخ‌گرایی و تکنولوژی ساخت بودند و این تفکرها در ساخت کوی‌های مسکونی این دوره قابل ردیابی است. در همین دوره بانک ساختمانی نیز تأسیس می­‌شود تا روند ساخت چنین مجموعه‌هایی را تسریع ببخشد.

تهران قدیم (۲): شهر در دورۀ پهلوی

به روح مدرن و دورۀ مدرنیست در ساخت کوی­‌های مسکونی اشاره داشتید اما آنچه که در مشاهدۀ کوی­های مسکونی تهران، بنا شده در این دوره شاهدیم، تراکم ارتفاعی پایین ابنیۀ ساخته‌شده در این کوی­‌ها به نسبت نمونه‌­های دورۀ مدرن در اروپا است. این عدم اعمال تراکم ارتفاعی در کوی ­مسکونی تهران از کجا نشات می‌­گیرد؟

به طور مشخص از ویژگی­‌های فرهنگی و خصلت­‌های محلی جامعۀ تهران‌نشین.

ـ آیا می‌­توان این ادعا را درخصوص معمار و شهرسازهای این دوره اذعان نمود که در طرح‌­ها و تولیدات‌شان به طور اخص آموزه­‌های مدرن خود را با قرائت­‌هایی ایرانی انطباق می­‌دادند؟

 در این مورد نمی­‌توان خیلی آسان قضاوت کرد. به هرحال معماران و شهرسازان وقت معتقد بودند الگوی سکونت باید تغییر کند. آن­ها معتقد بودند اینکه هرکس در شهر برای سکونت به یک پلاک مستقل نیاز داشته باشد، شهر را دچار مشکل خواهد کرد. از این رو جامعه را مطالعه و آن را به چند قشر تقسیم می­‌کنند که هر کدام به نسبت وسعی که دارند، بتوانند از امکانات اجتماعی و شهری قابل‌قبولی در تهران بهره­‌مند شوند. از این رو با دقت در چگونگی تفکیک زمین، خیابان‌بندی، نظام شبکه‌بندی و همچنین ساخت میدان­‌ها در محلاتی مانند نیروی هوایی، چهارصددستگاه، نازی‌آباد یا شهرآرا و تهران‌پارس متوجه می‌­شویم اگرچه شباهت‌­هایی در این محلات وجود دارد اما به طور مشخص از یکدیگر متفاوت­‌اند. که این تفاوت مبتنی بر شناخت طبقات مختلف اجتماعی و چگونگی پاسخ به نیازهای جامعۀ تهران‌نشین بر اساس شیوه‌­های مختلف تکنیکی است.

ـ به نظر می‌­رسد توسعۀ تهران و تأمین فضای سکونت در این دوره، تنها محدود به این اشکال از پیش اندیشیده‌شده، نمی‌­توانست باشد. وجوه دیگر توسعۀ شهر از حیث تأمین فضای سکونت در این دوره چگونه بود و چه ویژگی­‌هایی داشت؟

بله، تأمین مسکن با توجه به سرعت مهاجرت به تهران در این دوره تنها محدود به کوی­‌های مسکونی نبود و هم‌زمان با معمار و شهرسازها که تلاش­‌هایی را برای توسعه و تأمین مسکن در تهران داشتند خود مردم نیز بیکار ننشستند. در وهلۀ اول زمین‌داران در بخش­های مختلفی از شهر شروع کردند به تفکیک، واگذاری زمین و ساخت‌و‌ساز­ها در اراضی همچون؛ جوادیه و سرسبیل، جیحون، رودکی، و دیگر بخش­های تهران. در سال­های بعد این مهم توسط دلال­‌ها پیش برده شد و اراضی زیادی در تهران مورد تقسیم، خیابان‌کشی و محله­‌سازی قرارگرفت. جالب آنکه توسعه و ساخت این محلات به نسبت طرح­های از پیش اندیشیده‌شده در تهران که توسط معمار و شهرسازها راهبری می‌­شد از سرعت بیشتری برخوردار بود. متخصص­‌ها از این اشکال توسعۀ خارج از برنامه در تهران خرسند نبودند و سعی داشتند تا کوی­‌ها و محله­‌های مسکونی با کیفیت را جایگزین چنین پهنه‌­های مسکونی کنند.

ـ یکی از مسائلی که به طور مشخص در کوی­‌های مسکونی ساخته شده در این دوره می‌­توان مشاهده کرد، طراحی طیفی از فضاهای عمومی است. از فضاهای عمومی میان چندخانوار تا فضای مشترک میان تمامی هم‌محله‌­ای­‌ها، فضاهایی که با پشتیبانی از تعاملات اجتماعی ساکنان محله در طول زمان توانست هویت و ارزش­‌های اجتماعی را برای محله­‌های مذبور و ساکنانش سبب سازد. از ویژگی­‌های کارآمدی کوی­‌ها و محلات ساخته شده در این دوره برایمان بیشتر بگویید.

یکی از ویژگی­های مهم کوی­‌های ساخته شده در این دوره آن است که علاوه بر مسائل فنی، تلاش می‌­شود تا زمینه­‌های اجتماعی را نیز به درستی مورد توجه قرار دهند. مسألۀ مهمی که شما هم به آن اشاره داشتید اهمیت و طراحی متنوعی از فضاهای عمومی است. تمامی ساکنان محله این امکان را داشتند که باغ داشته باشند منتها باغ­‌هایشان عمومی است. همچنین می­‌توانند حیاط داشته باشند اما حیاط­‌ها عمومی و مشترک است. در ضمن باید در نظر داشت ساکنانی که در این محله­‌ها ساکن می‌­شوند قرار نیست برای همیشه در این خانه­‌ها بمانند. این شکل اسکان قرار بود دورۀ انتقال ساکنانی از شهر را که تازه به شهر آمده‌­اند پوشش دهد و بعد از آنکه در شهر تثبیت شدند جای خود را به افراد دیگر که به تازگی وارد شهر شده‌­اند، بدهند. یکی دیگر از ویژگی­‌های مهم مورد توجه در طراحی این محلات دقت به تأمین نیازهای پشتیبان سکونت است. به عنوان مثال در کوی چهارصد دستگاه برای چهارصد خانواری که در آن سکونت می­‌یابند یک مسجد، بازار، مدرسه، پارک و درمانگاه از همان ابتدا بنا می‌­شود. توجه به چنین ویژگی­‌های تکامل‌یافته‌ای سبب شده است که همچنان محلاتی چون نازی‌آباد و یا نارمک محلات باکیفیتی باشند.

تهران قدیم (۲): شهر در دورۀ پهلوی

چه در اپیزود اول؛ دارالخلافۀ ناصری و چه در بخش اول گفتگو حدفاصل ۱۳۰۴تا ۱۳۲۰قادریم به فضاهای متعددی در شهر اشاره کنیم که چه در شکل نقطه، خط و یا پهنه، حکومت با مداخلۀ مستقیم خود، آن­ها را به نقاط و یا فضاهایی شاخص در تهران بدل می­‌کند. از جمله­ این فضاها در دورۀ پهلوی اول می­‌توان به تغییرات در میدان توپخانه، میدان ارگ یا مشق اشاره کرد. سال ۱۳۲۷اولین برنامۀ توسعۀ ملی در ایران تهیه شد. با ملی‌شدن صنعت نفت و در پی آن تحریم ایران در عمل نقدینگی لازم برای پیشبرد این برنامه تأمین نشد و در سال ۱۳۲۹برنامۀ عمرانی اول بعد از دوسال اجرا، متوقف شد. در این دوره تا سال ۱۳۳۲به نظر در نسبت با دورۀ پهلوی اول شاهد توسعۀ حداقلی از جانب حکومت در تهران و فضاهای عمومی­‌اش هستیم؟

به نظرم اینگونه نیست. پارک شهر از نمونه‌­های موفق این دوره است. چه در شهر کهن و چه در خارج از آن مدام شما با برنامه­‌های توسعه­‌ای مواجهید. خیلی از قطعات و دانه­‌هایی که حد فاصل محور انقلاب تا بلوار کشاورز شکل می­‌گیرد در این دوره ساخته شده است. عکس هوایی ۱۳۳۵ به روشنی گویای آن است که حد شمالی محور آب کرج (بلوار کشاورز) در این دوره توسعه می‌­یابد. به عنوان مثال یوسف‌آباد محصول توسعۀ شهر در این دوره است و یا اراضی عباس‌آباد توسعۀ اولیۀ خود را در این دوره با حضور امرای ارتش تجربه می­‌کند. محور خیابان بخارست، وزرا، با سرعت تمام در این دوره پذیرای ساخت‌وسازها هستند. البته اینکه چنین توسعه­‌هایی در شهر تا چه میزان به حکومت یا دولت مرتبط است بالطبع موضوعی دیگر است. با این حال به نظرم جریان توسعه تا سال ۱۳۳۲متوقف نمی­‌شود. اینکه نقش مستقیم حکومت در توسعۀ شهر کم می­‌شود صحیح است اما انجمن­‌های خیریه، انجمن بلدیه و مجلس در این دوره بسیار فعال هستند. در این دوره دولت سنگ‌بنای سازمان برنامه و بودجه را بنا می­‌نهد و به تدریج دولت سرجای خودش قرار می‌­گیرد. اینکه ناصرالدین‌شاه و یا رضاشاهی وجود ندارند تا بنا به دستور و پیگیری مستقیم اموری پیش برود به معنای عدم توسعۀ تهران نیست. از یاد نبریم که بخش­‌های خصوصی از دورۀ پهلوی اول در توسعۀ شهر حضور فعال پیدا کرده‌­اند و در ساخت پروژه‌­های متعددی در تهران مشارکت دارند.

ـ به ظهر ۲۸مردادماه سال ۱۳۳۲رسیده‌­ایم. از پس کودتای امریکایی ـ انگلیسی دولت مصدق سقوط می­‌کند و دوره­ای نو در تاریخ معاصر آغاز می­‌شود. از کم و کیف تهران پس از کودتا تا سال ۱۳۴۵ برایمان بگویید.

۳۲ کودتا می‌­شود و جامعۀ شهری و در رأس آن­ها تهران به محاق می‌­رود. روشنفکرها به گوشه­‌ها می­روند و سعی می­‌کنند تا نظرات­شان را مخفی نگه دارند. قدرت شاه فزونی می­‌یابد. به شاه و همچنین برخی از وزرا چیزی نباید و نمی­‌توان گفت. بگیر و ببندهای وسیعی آغاز می­‌شود. حکومت پهلوی سعی می­‌کند تا خود را در موقعیتی جدید قرار دهد و سرزمین را به شیوۀ جدیدی مدیریت کند. از این رو روند صنعتی‌شدن سرعت می­گیرد. ساخت کارخانه­‌ها سرعت می‌­گیرد. دولت وظایفش بیشتر می‌­شود و هم‌پای آن خدمات هم توسعه می­‌یابد. درآمد نفت افزایش می­‌یاید. پول نفت از تهران توزیع می­‌شود پس ادارات و نهادهای مختلف در تهران توسعه و تمرکز پیدا می‌­کنند. در این میان شرکت­هایی مختلفی شکل می­‌گیرند، واردات توسعه می­‌یابد و تمام این ساختار بروکراتیک نیازمند آدم­‌هایی است که بتوانند این ساختار را به پیش برانند. به موازات این تغییرات در سال­های پایانی دهۀ ۴۰، اصلاحات ارضی آغاز می­‌شود. فئودال­‌ها سرمایه­‌های نقدی خود را به شهرها و در رأس آن به تهران برای سرمایه‌گذاری می‌­آورند. سرمایه‌­ها جذب بخش صنعت نشده و به بانک­ها فشار می­‌آورند. از طرف دیگر کشاورزها هم نمی­‌توانند اراضی خود را نگه داشته و مهاجرت­‌هایی گسترده آغاز می‌­شود. از این رو کم و کیف توسعۀ تهران در این دوره به طور مستقیم وابسته به دو عامل مهم مهاجرت­‌ها و درآمد پول نفت است.

سال ۱۳۴۱به همت مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، سمینار مسائل شهری تهران برگزار می­‌شود. سمیناری که با توجه به گسترش تهران، افرایش جمعیت آن و بالطبع متکثر‌شدن مسایل شهریِ تهران، تهیۀ طرح جامع را برای تهران تجویز می­‌کند. سال ۱۳۴۵ قرارداد تهیۀ این طرح مابین وزارت آبادانی و مسکن با مشاور طرح با قیمت ۲۲‌میلیون تومان منعقد می­‌شود. برخی معتقدند تهیۀ طرح جامع تهران امری مهم در مدیریت سرزمینی تهران بود که در محور زمان دیر اتفاق افتاد و سبب شد تا توسعۀ تهران از عقلانیت و نسبت تاریخی‌­اش با سرزمین و ویژگی­‌های جغرافیایی­‌اش فاصله بگیرد. نظر شما در خصوص نسبت عقلانیت توسعۀ تهران با بستر سرزمینی­‌اش تا پیش از طرح جامع تهران، مصوب در سال ۱۳۴۸ چگونه است؟

این عقلانیت به نظرم در نسبت با عقلانیتی ملی قابل تحلیل است. توجه فرمایید تا سال ۱۳۲۰ به طور مشخص یک نگاه مبتنی بر توسعۀ ­ملی در کشور وجود ندارد بلکه عموماً برنامه و پروژه‌­ها، به صورت اقداماتی عاجل تعریف و اجرا می­‌شوند. به عنوان مثال تصور می‌شود اگر راه کشیده شود و یا کارخانه سیمان تأسیس گردد به توسعه رسیده‌­ایم.  طی سال­های۱۳۲۰-۱۳۳۲ به نظر توسعۀ ملی و رفاه عمومی اهمیت می­‌یابد. اما از پس کودتای ۳۲حکومت پهلوی دوم آرزوهای خام می­‌کند. حکومت فکر می­‌کند فاصله­‌ای که ما با اروپا داریم، معنا ندارد و ما باید از ترکیه عبور کنیم، اروپای شرقی را پشت سر بگذاریم و جایی در انتهای اروپای غربی قرار بگیریم. حکومت به تدریج به پشتوانۀ قدرت نظامی و درآمد نفت کور می‌­شود و فقط شعارهای خود را می­ شنود، فقر و نابسامانی‌­های اجتماعی را نمی­‌بینند. فکر می­‌کند با اقداماتی نمایشی مثل سرکشی به بیماران جذامی و یا سفر به مناطق دور‌افتاده مشکلات رتق و فتق می‌­شود. در چنین ساختاری است که حکومت به سمت تغییر ساختار مدیریت سرزمین می‌­رود و انسجامی تاریخی را در هم می­‌شکند. از این رو توسعه و گسترش تهران در جایی خارج از محورِ عقلانیت سرزمینی و جغرافیایی تهران می‌­باید ذیل نگرش توسعۀ ملی سرزمین مورد دقت قرار گیرد. این اتفاق در گسترش تهران خواه و ناخواه رخ می­‌دهد اما اینکه آیا تهیه طرح جامع در دهه‌­های جلوتر می­‌توانست به توسعه تهران رختی عقلایی به تن کند، بحثی است که نیازمند دقت نظر مفصل است

منبع: شنبه‌شهر

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

x

شاید بپسندید

ممنوعیت نمای رومی ؛ پیروزی یا قبول شکست؟

هر از چند گاهی خبر می‌رسد که در برخی شهرها استفاده از نمای رومی ممنوع گردیده است. عده ای از معماران و دانشجویان از تصویب این گونه ممنوعیت‌ها استقبال می‌کنند