درس عبرت میدان ولی‌عصر

دنیای اقتصاد: دو سال بعد از اکران وارونۀ پلازای شهری در میدان مرکزی تهران، کاربرد این مجموعه در عمل، به «استفادۀ شهروندان در قالب محل گذر برای رسیدن به ایستگاه مترو» محدود شده است. زیرزمین میدان ولی‌عصر از دو طبقه فضای بدون سقف تشکیل شده که قرار بود در چارچوب پلازای شهری، نقش «پاتوق اجتماعی» و «محل توقف شهروندان» برای هم‌صحبتی و تغییر حال‌و‌هوای روحی را ایفا کند؛ اما خلأ کاربری‌های قابل استقرار در پلازای شهری در این مجموعه، آن را به یک زیرگذر تبدیل کرده است.

درس عبرت میدان ولی‌عصر

پس از گذشت بیش از یک‌سال‌ونیم از رونمایی و افتتاح پروژه‌ای که با تعریف غلط هم در «نام» و هم در «کاربری» تحت عنوان «اولین پلازای شهری تهران» در میدان ولی‌عصر اجرا شد، این بنا هنوز هم حداقل‌های کارکردی پلازا را پیدا نکرده و صرفاً به‌عنوان یک محل عبور و گذر مورد استفاده قرار می‌گیرد. بازتاب نحوۀ استفاده شهروندان از پروژۀ موسوم به پلازای ولی‌عصر در تهران نشان می‌دهد، این پروژه که در زمان افتتاح نیز مورد انتقاد شهرسازان قرار داشت، تقریباً فاقد تمام ویژگی‌های مورد انتظار پلازا است و حتی کاربری‌های طراحی شده در این محوطه نیز با تعریف اصولی پلازا هم‌خوانی کافی ندارد. نوع بهره‌برداری از این فضا طی کمتر از دو سال سپری شده از زمان گشایش آن – که صرفاً متمرکز بر عبور و گذر به منظور دسترسی به مترو یا عبور امن از عرض این عرصه برای دسترسی به تراز صفر خیابان‌های منتهی به میدان ولی‌عصر است – حاوی درس عبرتی است که به نظر می‌رسد تا حدی مورد توجه مدیریت شهری و به‌ویژه نهاد شورای شهر تهران که مسئولیت سیاست‌گذاری برای آیندۀ پایتخت را دارد، قرار گرفته است. به این ترتیب مدیریت شهری به دنبال ایجاد شکل ایده‌آل پلازا با پایبندی به تمام الزامات و ویژگی‌های آن به‌نحوی که بتواند به محل «پاتوق» شهروندان تبدیل شود، در تمام مناطق ۲۲‌گانۀ پایتخت است.

به گزارش «دنیای اقتصاد»، آنچه اواخر سال ۹۵ در دورۀ مدیریت شهری گذشته تحت عنوان پلازای شهری در میدان مرکزی پایتخت مورد بهره‌برداری قرار گرفت و از همان زمان نیز انتقادهای زیادی از سوی کارشناسان و شهرسازان به آن وارد و ناهم‌خوانی فضای ایجاد‌شده با ماهیت «پلازا» مورد گوشزد واقع شد، اکنون پس از سپری‌شدن بیش از ۲۰ماه از آغاز بهره‌برداری، نمایش کاملی از عدم‌هماهنگی میان نام و کاربری با هدف‌گذاری اولیه را در زیرزمین میدان ولی‌عصر اکران کرده است.

پلازا در ادبیات شهرسازان به فضای باز شهری با وسعت قابل توجه اطلاق می‌شود که می‌تواند جمعیت زیادی را میزبانی کند. این فضا فاقد دیوار جداکننده از محیط شهری است، اما معمولاً ارتفاع آن با تراز صفر شهر یک تا دو پله کمتر یا بیشتر است تا به این شکل محوطه آن از محیط شهری عادی قابل تشخیص باشد. جداره‌های پلازا نیز به کاربری‌های مختلفی اعم از فرهنگی، پذیرایی، تفریحی و تفرجی، اجرای همایش‌های خیابانی، مراسم آیینی و البته تجاری اختصاص دارد. این تعریف کالبدی و شهرسازی پلازا است. پلازا به لحاظ اجتماعی نیز باید بتواند در نقش «چسب اجتماعی» عمل کند؛ از این بابت که این فضا برای گذران وقت شهروندان جاذبه داشته و موجب تعامل اجتماعی و گفت‌و‌شنود میان آن‌ها ‌شود. پلازا همچنین باید ویژگی‌هایی داشته باشد که بتواند علاوه بر عرصۀ تجمع، محل قرارهای گروهی دو یا چند نفره باشد. به این ترتیب پلازا یک عرصۀ همگانی و در نهایت یک پاتوق اجتماعی با تمام ویژگی‌های آن است. این در حالی است که تقریبا هیچ‌یک از ویژگی‌ها و تعاریف مذکور در مورد زیرزمین ولی‌عصر صدق نمی‌کند. این ناهمخوانی مشهود و تعریف نادرست از یک‌سو میان نام پروژه زیرسطحی میدان ولی‌عصر که با عنوان «ایوان انتظار» به جای واژۀ اسپانیایی «پلازا» نامگذاری شده است، با ماهیت این نام وجود دارد؛ کمااینکه ایوان به فضای باز جلوی ساختمان اطلاق می‌شود، اما پلازا یک فضای باز در اتصال کامل به فضای شهری است. از سوی دیگر کارکرد زیرزمین ولی‌عصر همان‌طور که اشاره شد، برخلاف تعریف پلازا در حال حاضر فقط گذر و عبور شهروندان است، نه پاتوق و محل تجمع و قرارهای جمعی. به عبارت دیگر، شهروندان برای دسترسی به مترو یا سمت دیگر میدان ولی‌عصر در تراز صفر وارد این زیرزمین می‌شوند نه برای گذران وقت چند ساعته، دیدار دوستانه و … .

این پروژه در فضای زیرسطحی میدان ولی‌عصر به شکل روباز طراحی و اجرا شده و دارای دو طبقۀ اصلی در تراز منفی یک و منفی دو است که در طبقۀ منفی یک در ماه‌های اول بهره‌برداری، بعضاً برنامه‌های زندۀ مناسبتی برای پخش در رادیو و تلویزیون برگزار می‌شد، اما اکنون برپایی چنین رویدادهایی به ندرت اتفاق می‌افتد و شکل مستمر ندارد. در طبقه منفی دو این پروژه نیز بیش از ۱۰ واحد تجاری با متراژ زیر ۵۰ مترمربع وجود دارد که مشاهدات میدانی «دنیای اقتصاد» نشان می‌دهد کاربری تمام واحدهایی که به شکل اجاری در اختیار متقاضیان قرار گرفته، انواع اغذیه‌فروشی و پذیرایی است. زمانی که قرار بود این پروژه افتتاح شود، مدیران شهری اعلام می‌کردند در تعیین کاربری آن از پل طبیعت الهام و الگو گرفته‌اند. پل طبیعت البته یک پلازا نیست اما یک مجموعه تفریحی است که دو بوستان در تپه‌های عباس‌آباد را به یکدیگر متصل می‌کند و مردم برای پیاده‌روی، ورزش و گذران اوقات فراغت به آنجا می‌روند. این در حالی است که عرصۀ پروژه موسوم به پلازا در میدان ولی‌عصر اصلاً فضایی برای پیاده‌روی ندارد و حتی امکان مناسبی برای گذران وقت و تعامل اجتماعی عرضه نکرده است. مشاهدات عینی نشان می‌دهد عمدۀ کاربران این فضا از آن به‌عنوان زیرگذر و با هدف عبور و مرور استفاده می‌کنند. حتی نوع مبلمان شهری که در این زیرزمین روباز و دو طبقه تعبیه شده، برای توقف طولانی‌مدت مناسب نیست و کسانی که روی نیمکت‌های کنار جداره‌های این فضا نشسته‌اند نیز، عمدتاً دقایقی اندک برای استراحت را در آنجا سپری کرده و سپس راهشان را می‌روند. به این ترتیب هم در طبقۀ منفی یک الزامات یک فضای پویا و سرزنده برای حضور شهروندان وجود ندارد و هم در طبقۀ منفی دو ترکیب مناسبی از انواع کاربری‌های یک پلازا مستقر نشده است.

ریشۀ شکست اولین تجربۀ پلازا

به گزارش «دنیای‌اقتصاد»، ریشۀ اصلی اکران وارونۀ پلازا در مرکز پایتخت را باید در متولی اجرای آن جست‌وجو کرد. این پروژه در دورۀ قبلی مدیریت شهری به‌جای اینکه زیرنظر متولی شهرسازی طراحی و احداث شود، زیر نظر متولی ترافیکی شهر یعنی معاونت حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران و شرکت متروی تهران و حومه شکل گرفت. طبیعی است یک مدیر ترافیک بیش از هر چیز به سرعت و امنیت «عبور» اهمیت می‌دهد و تخصص و دغدغه‌مندی لازم برای طراحی فضای توقف، مکث و گذران جمعی وقت را ندارد. از آن مهم‌تر اینکه مدیریت شهری به‌جای اینکه در پروژه مذکور نقش تنظیم‌کننده شرایط سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را ایفا کند، خود به موضوع ورود و هزینۀ ساخت آن را تقبل کرد. بدیهی است دغدغۀ بخش خصوصی برای ایجاد جذابیت در این فضا به منظور کسب درآمد حاصل از حضور مؤثر شهروندان در این پروژه می‌توانست روح زندگی شهروندی را در آنجا جاری کند. این در حالی است که از ابتدا اصل پروژه به بهانۀ ایستگاه مترو در این نقطه ایجاد شد و به همین خاطر در بطن آن جاذبه‌ای برای حضور سایر شهروندان که بنای استفاده از مترو را ندارند، جاری نشده است. مجموعۀ این شرایط سبب شده زیرزمین میدان ولی‌عصر در خوش‌بینانه‌ترین حالت به یک مجتمع ایستگاهی مترو شبیه‌تر باشد تا پلازا.

از سوی دیگر، پلازای شهری مکانی است که باید شهروندان برای گذراندن بخشی از وقت فراغت خود به آنجا هدایت شوند و از این‌رو انتظار می‌رود تابلوهای متعددی در محله‌ها و معابر مجاور میدان ولی‌عصر درباره موقعیت مکانی پلازا شهروندان را راهنمایی کند. اما به دلیل اینکه باطن کارکرد این پروژه بر خلاف ادعای برخی مدیران وقت، صرفاً پاسخگویی به نیاز شهروندانی است که قصد استفاده از مترو را دارند، چنین تابلوهایی در معابر اطراف میدان ولی‌عصر مشاهده نمی‌شود. با این همه، اکنون تدوین برنامه سوم بهانه‌ای شده تا شورای شهر با کسب عبرت از تجربۀ زیرزمین ولی‌عصر، موضوع ایجاد پلازای شهری را به‌عنوان یک سیاست دنبال و برنامه آن را روی کاغذ بیاورد تا شهرداری ملزم به اجرای شکل درست پروژه پلازا باشد.

علی اعطا، عضو کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر تهران در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد»، با اشاره به اینکه ایده‌آل این است که هر منطقه از شهر تهران به یک پلازا و پاتوق شهروندان تجهیز شود، افزود: «این موضوع هم یک مطالبۀ اجتماعی، هم نیاز قطعی شهر و هم ابزاری برای احیای حیات شبانه در پایتخت که در سال‌های اخیر به یکی از دغدغه‌های مدیران تبدیل شده، به‌شمار می‌آید. افزون بر این چارچوب‌های زندگی ماشینی که این روزها بر سبک زندگی شهروندان تهرانی حاکم و سبب شده آنها عمدتاً بیشتر زمان سفرهای درون‌شهری خود را صرفا برای تردد میان محل کار و خانه سپری کنند، ایجاب می‌کند که دسترسی به فضاهای فراغتی تقویت شود».

اعطا خاطرنشان کرد: «فقر فضاهای مناسب پاتوق سبب شده بسیاری از شهروندان زمان فراغت خود را در مراکز تجاری سپری کنند».

سخنگوی شورای شهر تهران با اشاره به استقبال قابل‌توجه شهروندان از پیاده‌راه ۳۰ تیر و رویدادهای شبانه‌ای که در آنجا برگزار می‌شود، این موضوع را نشانه‌ای از مطالبۀ اجتماعی برای افزایش این قبیل عرصه‌ها در شهر دانست و اعلام کرد: «کمیسیون شهرسازی و معماری مطالعه برای شناسایی عرصه‌هایی که با کمترین مداخله و تغییر کالبدی قابلیت تبدیل به پلازا را داشته باشد، آغاز کرده است». وی تأکید کرد: «تهران شهری است که نمی‌توان در عرصه‌های آن مداخلات کالبدی مستقیم با ابعاد وسیع انجام داد، اما عرصه‌های زیادی هم وجود دارد که با دخل و تصرف کم می‌تواند کارکرد پلازا را پیدا کند. به‌عنوان مثال یکی از این عرصه‌ها محوطۀ مقابل موزۀ سینما باغ فردوس است». اعطا یادآور شد: «برگزاری رویداد «نوروزگاه» در بلوار کشاورز طی نوروز امسال نشان داد، عرصه‌هایی در پایتخت وجود دارد که صرفاً با قدری برنامه‌ریزی می‌تواند به پاتوق شهروندان تبدیل شود و قطعاً با استقبال نیز روبه‌رو خواهد شد. به گفتۀ وی، پلازای شهری می‌تواند عرصه‌ای برای برگزاری آیین‌های مناسبتی و مذهبی جمعی در ایام خاص نظیر ماه محرم باشد».

به گزارش «دنیای‌اقتصاد»، شهرسازان بر این باورند که اگر در یک عرصۀ شهری فضایی برای تعاملات اجتماعی مؤثر و با هم نشستن و گپ‌زدن و گذران وقت شهروندان وجود نداشته باشد، این عرصه فاقد ویژگی‌های انسانی و حداقل استانداردهای مورد انتظار است. به‌نظر می‌رسد وضعیت امروز تهران با توجه به فقدان پاتوق و پلازای شهری دور از این تعریف نیست. عده‌ای به غلط بوستان‌ها را نوعی پلازای شهری تلقی می‌کنند، در حالی که مهم‌ترین ویژگی پلازا متصل‌بودن عرصۀ پلازا به فضای شهر است که بوستان‌ها فاقد آن هستند. به این ترتیب به نظر می‌رسد هدف‌گذاری برای ایجاد پلازا در تهران باید به‌عنوان یک اولویت قطعی در برنامۀ پنج‌ساله سوم جایگاه خود را پیدا کند و در این مسیر از دیدگاه کارشناسی شهرسازان نیز باید به شکل تمام‌عیار استفاده شود تا شاهد تکرار تجربۀ زیرزمین ولی‌عصر نباشیم.

منبع: دنیای اقتصاد

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

x

شاید بپسندید

ممنوعیت نمای رومی ؛ پیروزی یا قبول شکست؟

هر از چند گاهی خبر می‌رسد که در برخی شهرها استفاده از نمای رومی ممنوع گردیده است. عده ای از معماران و دانشجویان از تصویب این گونه ممنوعیت‌ها استقبال می‌کنند