فضای عمومی در دارالخلافۀ ناصری

دارالخلافۀ ناصری از خلال چه جریان­‌های فکری‌ای، شکل گرفت؟ فضاهای عمومی آن واجد چه ویژگی­‌هایی بود؟ این فضاها چگونه بسط و توسعه یافتند؟ حضور این فضاها ذیل نوعی مدرنیزاسیون حکومتی، چگونه قابل بررسی است؟ شاه و روشن‌فکران زمان در چه نسبتی با توسعۀ دارالخلافۀ ناصری بودند؟ چشم­‌انداز دارالخلافۀ ناصری در آیندۀ  تهران چگونه قابل تصویر است؟ از پی نزدیک‌شدن به پاسخِ سؤالات مذبور، خدمت دکتر اسکندر­مختاری رسیدیم. تهران­‌پژوهی که علاوه بر سال­ها تحقیق و تدریس، در خط مقدم حفظ و احیاء بناها و محوطه‌­های تاریخی تهران، حضوری پررنگ داشته‌­اند. سردر باغ ملی، میدان حسن‌­آباد، میدان مشق و هتل‌­لاله تنها بخشی از بناها و محوطه­‌های ارزشمند شهر تهران­‌اند که حضورشان در شهر امروز، به نوعی مدیون زحمت‌­های مستمر دکتر مختاری در حفظ و نگه‌داری این ارزش­‌های میراثی است.

فضای عمومی در دارالخلافۀ ناصری

 

یکم: تهران قدیم؛ طهران در دارالخلافۀ ناصری

قاجارها یک ایل بودند که هم‌پای دیگر ایل­‌ها، همواره در رقابت­ و جنگ­ها حضور می­‌یافتند. از پس یک اغتشاش عمومی در دورۀ زندیه، آغامحمدخان، حکومت قاجار را تأسیس کرد و تهران را به پایتختی بر­گزید. در این دوره، محدود اقداماتی در ارگ سلطنتی انجام شد. فتح‌علی‌شاه در مقام دومین پادشاه قاجار، اقدامات توسعه‌ای همچون؛ ساخت مسجد سلطانیه را پیگیری کرد و به ثمر ­نشاند اما در ساختار شهر، تغییری ایجاد نکرد. سال­های سلطنت محمدشاه، دورۀ کوتاهی بود و شاخص‌­ترین اقدام او، اضافه‌کردن، یک دروازه در انتهای عباس­‌آباد، واقع در محله­‌ای به نام بازارنو در حدود سال ۱۲۵۰ه.ق است.

با فوت محمدشاه در ۱۲۶۴ه.ق، ولیعهد جوان با امیرکبیر از تبریز راهی تهران می‌­شود. این دوره مقارن با شکست‌­های متعدد ایرانی­‌ها از روس‌­ها و شکل­گیری و تقویت یک خواست ملی به جهت خروج از این بن‌بست تاریخی­ است. در این دوره هم‌زمان با تاریخ تحولاتِ ایران، در اروپا نیز اتفاقات مهمی در حال وقوع بود که ایرانی­‌ها نسبت به این وقایع و تغییرات، آگاه و حساس بودند. با شروع دورۀ ناصری و صدراعظمی شخصی همچون امیرکبیر و حضور دیگر افراد روشنفکر و آگاه به زمانه در بدنۀ  دیوانی حکومت، دوره­‌ای نو در سلطنت قاجار آغاز شد.

تا دورۀ پیش از ناصری، تهران شهری گلین و کوچک با الگو­ی شهر­های کهن ایرانی است. فضاهای عمومی پایتخت تا این دوره عبارتند از بازارچه‌­های محلی و اصلی، گذرها، امام‌زاده­‌ها، تکیه­‌ها، مساجد، قهوه­‌‌خانه‌­ها. در دورۀ ناصری با نظارت امیرکبیر، بازار تهران توسعه­ یافت. در گامی دیگر، مدرسۀ غیردینی دارالفنون در تهران تأسیس شد. نهادی مدرن که نقش مهمی را در رشد جامعۀ ایرانی ایفا کرد. مبنی بر اقدامات و تغییرات اشاره‌شده به تدریج اهمیت پایتختی تهران از حیث آموزشی و تجاری در سطح کشور مورد تقویت و توجه قرار گرفت. در سال ۱۲۶۸ه.ق امیرکبیر از صدراعظمی کنار زده شد و مقدمات حذفش توسط اطرافیان و به خصوص مادر ناصرالدین‌شاه، مهیا شد. در سال ۱۲۶۹ه.ق شاه شخصاً عنانِ اختیار ایجاد تغییرات در تهران را به دست می­‌گیرد. این اقدامات در گام اول از سبزه‌میدان که یک فضای عمومی شهری است، آغاز می‌شود. سپس در مجاورت شمالی سبزه‌میدان، سامان‌دهی میدان ارگ مدنظر قرار می‌گیرد. در این دوره، مضاف‌بر مسیر دسترسی شمالی کاخ سلطنتی، کاخ از طریق میدان ارگ نیز با شهر و بازار مرتبط شد.

در خصوص تغییرات تهران دورۀ ناصری این مُهم حائز اهمیت است که تغییرات یاد‌شده از حکومت و شخص شاه و یا خواسته­­‌های شاهانه بود که آغاز شد و بسط یافت. البته در این میان نباید نقش وزرا، مشاوران و کسانی که تلاش کردند تا زمینۀ  توسعۀ  شخصی شاه را سبب سازند، نادیده بگیریم. همین مطلب خواندن­‌های مداوم محمداعتمادالسلطنه از روزنامه­‌های فرانسوی و انگلیسی برای شاه که مشخص نیست از میل شخصی او نشأت می­‌گرفت و یا اینکه امیرکبیر او را این‌گونه تربیت کرده بود، نقش مهمی در رفتار و پذیرش روح تجدد توسط شاه دارد. گویی در نبود امیرکبیر، این روزنامه­‌ها بودند که جای خالی امیرکبیر برای شاه را پر می­‌کردند. بررسی رفتار ناصرالدین‌شاه در بیشتر دورۀ حکومتش حکایت از بها‌دادن او به اشخاصی دارد که خواهان تحول هستند نه کسانی که خواستار تحجرند. مثلا میرزاآقاخان نوری با اینکه توصیۀ مادر ناصرالدین‌شاه بود اما چندان توسط شاه تحویل گرفته نشد. به هرحال از ۱۲۸۰ه.ق پایتخت با سرعت بیشتری مورد توسعه قرار گرفت. در این دوره، معیرالممالک مأمور اجرای دو پروژۀ  مهم در تهران از سوی ناصرالدین‌شاه شد. یکی ساخت ساختمانی بلند و فاخر در بخش شرقی ارگ سلطنتی که بعدها شمس‌العماره نامیده شد و دیگری ساختمانی در بخش جنوبی ارگ که تکیه‌­دولت اطلاق شد. تکیه­‌دولت چنان ساختمان بزرگی بود که یکی از سیاحان دورۀ قاجار می‌­نویسد؛ «تکیه‌دولت از نیاوران قابل‌دیدن بوده است». بنای شمس­‌العماره نماد توسعه به‌شمار می‌­رفت، فضایی شخصی برای شاه که به مُهر و نشان حکومت قاجار در تهران بدل شد. در ۱۲۸۱ه.ق خندق­‌های دور ارگ سلطنتی پر و در بخش شرقی عمارت در حال ساخت شمس­‌العماره، خیابانی ساخته شد که بیش از مشابهت به راه، گذر و معبرهای موجود در الگوی شهر کهن به خیابان­‌های اروپایی شباهت داشتند. پیروی ساخت خیابان در شهر، در داخل محدودۀ  ارگ هم خیابان باب­‌همایون گشایش یافت. این دو خیابان در تهران، الگویی از خیابان­‌های پاریسی در شهر بودند: خیابان­‌هایی سنگفرش‌شده با چراغ­‌هایی چدنی که از اروپا وارد و در آن­ها نصب می‌شدند. دو طرف خیابان جدیدالتأسیس باب­ همایون، مجمع‌الصنایع مستقر بود با درخت‌هایی در جلوی­شان و نهر آبی که از میانۀ  خیابان می‌­گذشت. مغازه­‌ها دو سوی خیابان­ به عرضۀ  کالاهایی می‌­پرداختند که عموماً در بازار تهران عرضه نمی­شد و یا به شکل محدودی عرضه می­شد؛ همانند کتابفروشی­‌ها و داروفروشی­‌ها. در این مغازه­‌ها به‌جای صفه، ویترین شکل پیدا کرد و خریدار می­‌توانست به داخل مغازه رفته و برخلاف بازار، خودش کالایش را انتخاب کند. این خیابان­‌ها قرار بود نشان دهند، تهران و در معنایی کلان­تر جامعه در مسیر توسعه قرار دارد.

در همین دوره، میدان ارگ واقع در بخش جنوبی کاخ­‌های سلطنتی به اولین باغ عمومی تهران بدل و نام باغ گلشن می­‌گیرد. میدانی با یک حوضی هشت‌­گوش، دو طرف باغچه، با ساختمان­‌های ریتمیکِ دو طبقه‌­ای که به فعالیت‌­های دولتی اختصاص داشتند و توپ مرواریدی که در میانۀ  میدان قرار داده شده بود. در بخش غربی میدان، عمارت استیفاء ساخته شد و در بخش جنوبی­‌اش نیز سردر نقاره­‌‌خانه، مورد بازسازی قرار گرفت. به این ترتیب، میدانی زیبا با مفهومی کاملاً جدید در شهر شکل گرفت. میدانی در مقام یک فضایی عمومی جدید که به رفتارهای نویی از سوی مردم شکل می‌­داد. میدان به عبارتی نمادی از شهری جدید بود که در آن فضایی نو برای حضورو مکث مردمان در نظر گرفته شده بود. باغ گلشن، یگانه فضای شهری در شهر دورۀ ناصری است که حداقل در دورۀ  خود مشابهی در هیچ یک از دیگر شهرهای این سرزمین ندارد. در سال۱۳۰۶ه.ق، دسترسی غیررسمی که در بخش شرقی کاخ سلطنتی در حدود ورودی بازار مروی وجود داشت به دستور ناصرالدین‌شاه به دروازه‌ای رسمی که رو سوی میدانِ جلوخانِ شمس العماره داشت، تبدیل شد. در بالای دروازه، ایوانِ آیینه‌­کاری شدۀ  نفیسی ساخته شد که شاه برای ملاقات مردم در آن حاضر شده و مردم می‌­توانستند بدون‌واسطه، شاه را تماشا کنند. این اقدامات در زمره طرح‌­هایی بود که آن­ها را می‌باید در زمرۀ طرح‌­های سامان‌دهی و کیفیت‌بخشی شهر قدیم تهران در نظر گرفت.

به این ترتیب باغ گلشن، تکیه‌دولت، سبزه‌میدان، شمس‌­العماره، ناصرخسرو و باب‌همایون از جمله فضاهای عمومی هستند که طی دهۀ ۱۲۸۰ تا ۱۲۹۰ه.ق در داخل محدودۀ دارالخلافۀ ناصری شکل می‌گیرند. این اقدام‌ها به مثابه مشروطه­‌ای در حوزۀ معماری و شهرسازی پایتخت در زمانه و عصر خود بود.

 

دوم: تهران جدید؛ دارالخلافۀ ناصری

در دورۀ ناصرالدین‌شاه و حتی پیش از او، تهران در بیرون از حصار طهماسبی، توسعه­ یافته بود. فتح‌علی‌شاه از سال­ها پیش به باغ نگارستان واقع در بخش شمال‌شرقی حصار و ناصرالدین‌شاه نیز به باغ لاله‌­زار واقع در بخش شمالی حصار، ورود پیدا کرده بودند. همچنین بسیاری از اعیان و رجال در زمین­‌های شمالی شهر که آب بر آن­‌ها سوار می‌­شد، باغ­‌هایی را احداث کرده بودند. در بخش جنوبی شهر نیز مردم بیرون دیوارها، ساخت‌و‌سازهایی را انجام داده بودند. به دستور ناصرالدین‌شاه و مبتنی بر طرحی بلند‌پروازانه­، میرزا عیسی وزیر با همکاری فردی به نام بهلر ـ که در سفارت فرانسه مشغول به کار بود ـ دیوارهای پیرامون شهر تخریب شد و محدودۀ شهر توسعه یافت. امکان اجرای چنین توسعۀ  فراگیری در شهر و تأمین هزینه‌­های توسعه‌­ای آن نشانی از ثبات حکومت سیاسی در دورۀ  پنجاه سالۀ ناصری و عدم رخداد جنگی هزینه‌‌ بر در این دوره است.

منبع: شنبه‌شهر

.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

x

شاید بپسندید

کشف کورۀ منحصر به فرد در تپه امام‌زاده قاسم

کشف کورۀ منحصر‌به‌فرد در تپۀ امام‌زاده قاسم استان البرز

سرپرست برنامه گمانه‌زنی برای تعیین عرصه و پیشنهاد حریم تپه امام‌زاده قاسم واقع در استان البرز گفت: کوره ای منحصر به فرد در این محوطه کشف شد.