طبقه‌بندی متفاوت و نمودارهای مکان رویدادهای جنبش مشروطه؛ از محل بست‌نشینی تا کاخ صدور فرمان مشروطیت

دیر زمانی از گزارش‌های پی‌در‌پی رسانه‌های میراثی مبنی بر این‌که خانۀ مدرس واقع در خیابان امیرکبیر (چراغ‌برق سابق)، چهارراه سرچشمه، کوچۀ علیرضا جاویدی(حاج میرزامحمود وزیری) را دریابید، نمی‌گذرد. زمانی باید مستندسازی پیدا شود تا فیلمی در مورد شرح آنچه بر خانۀ مدرس و خانۀ نصیرالدوله که هر دو در یک کوچه (مدرس) قرار دارند، بسازد. سرانجام پس از سال‌ها تلاش مطبوعات و فعالان میراث فرهنگی، آذر ماه ۹۴ خبر رسید که این خانه با ۷ میلیارد تومان هزینه تملک و مرمت به دارالقرآن و خانه_موزه تبدیل شده است.

سومین نشست شب‌های تهران با موضوع «طهران، روزگار مشروطه» در موزۀ مدرس

اکنون در عصر ۱۳ مرداد ۹۷ همزمان با سالروز گشایش «خانه_موزۀ شهید مدرس» سومین نشست شب‌های تهران با موضوع «طهران، روزگار مشروطه» ۹۷ با حضور و حمایت شهردار منطقۀ ۱۲ و با گردهمایی علاقه‌مندان به موضوع مشروطه در فضایی صمیمی در‌حالی‌که دورتادور حیاط با گل و درخت و تصاویر مدرس تزئین شده بود و آب در فواره‌ها بالا و پایین می‌رفت، برگزار شد. مدیر و مدیر روابط عمومی موزۀ مدرس در حالی به برگزاری چنین برنامه‌هایی اقدام می‌کنند که رکود و سکوت تعداد قابل توجهی از موزه‌های تهران را دربرگرفته است و جای دارد از حسن سلیقه و اجرای طرح خلاقانۀ آن‌ها تقدیر و تشکر کرد.

تمامی عکس‌ها و توضیحات حاصل پژوهش حمیدرضا حسینی کارشناس‌ارشد تاریخ، پژوهشگر دانش‌نامۀ تهران و روزنامه‌نگار حوزۀ تاریخ و میراث فرهنگی است

حمیدرضا حسینی کارشناس ارشد تاریخ معاصر ایران در این برنامه در سخنرانی خود با عنوان «نگاهی به مکان – رویدادهای جنبش مشروطه ۱۲۸۴- ۱۲۸۵» توضیح می‌دهد: «ما چهار دورۀ زمانی در جنبش مشروطه را می‌توانیم از یکدیگر متمایز کنیم».

دورۀ اول: از آبان‌ماه ۱۲۸۴ یعنی آغاز اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها و تحصن‌ها در تهران تا مهرماه ۱۲۸۵ که مصادف است با تشکیل مجلس شورای ملی. در واقع در ۱۴ مردادماه این سال، فرمان مشروطیت صادر می‌شود و تا مهرماه انتخابات مجلس اول مشروطیت انجام می‌شود و نخستین مجلس مشروطه در ۱۴ مهر ماه ۱۲۸۵ افتتاح می‌شود.

دورۀ دوم: از مهرماه ۱۲۸۵ تا تیرماه ۱۲۸۷ که دورۀ فعالیت مجلس اول مشروطه است و با به‌توپ‌بستن مجلس توسط محمد‌علی‌شاه قاجار پایان می‌پذیرد.

دورۀ سوم: از تیرماه ۱۲۸۷ تا تیرماه ۱۲۸۸ که موسوم به دورۀ «استبداد صغیر» است و این دوره نیز با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان، خلع محمدعلیشاه از سلطنت و اعادۀ مشروطه تمام می‌شود.

و دورۀ چهارم که دورۀ پس از فتح تهران و تشکیل مجلس دوم است.

حسینی که در این سخنرانی فقط به دورۀ نخست یعنی آبان ماه ۱۲۸۴ تا مهرماه ۱۲۸۵ پرداخت، می‌گوید: «این دوره را می‌توانیم دورۀ تهرانی مشروطه تلقی کنیم زیرا همۀ اتفاقات مهم در تهران رخ می‌دهد».

او در شناخت حدود و ثغور تهران در عصر مشروطه می‌گوید: «در اواسط سلطنت ناصرالدین‌شاه به آن دلیل که جمعیت شهر تهران به شکل قابل ملاحظه‌ای افزایش یافته بود، مجبور شدند حصار صفوی تهران را تخریب کنند و شهر را از چهارطرف گسترش بدهند و یک شهر توسعه‌یافته‌ را شکل بدهند که به «دارالخلافۀ ناصری» موسوم شد و محدودۀ تهران در دورۀ مشروطیت نیز همان محدودۀ دارالخلافۀ ناصری بود. طبق نقشۀ امروزی تهران، دارالخلافۀ ناصری از شمال به خیابان انقلاب، از جنوب به خیابان شوش، از شرق به خیابان ۱۷ شهریور و از غرب به خیابان کارگر محدود می‌شد و دارای شش محلۀ بزرگ به نام محلۀ «ارگ»، محلۀ «بازار»، محلۀ «چال میدان»، محلۀ «سنگلج»،محلۀ «عودلاجان» و محلۀ «دولت» بوده است. در این میان، محلۀ ارگ، محلۀ سلطنتی و حکومتی و محلۀ دولت، محلۀ تازه‌ساز و مرفه‌نشین شهر تهران بوده است».

حمید رضا حسینی کارشناس ارشد و پژوهشگر تاریخ معاصر مشغول نگارش کتابی درباره مکان- رویداداهای مشروطه است.

بر روی نقشه‌ای که از محدودۀ تهران عصر ناصری تهیه شده است، ۳۴ نقطه دیده می‌شود که  مکان –‌رویدادهای مربوط به دورۀ اول مشروطه یعنی آبان‌ماه ۱۲۸۴ تا مهرماه ۱۲۸۵ هستند و البته سه مورد آن‌ها خارج از محدودهٔ دارالخلافه ناصری است. یکی آستانۀ حضرت عبدالعظیم حسنی در شهرری که بست‌نشینی علمای مشروطه‌خواه و مهاجرت صغری در آنجا شکل گرفت و دیگری کاخ سلطنت‌آباد در خیابان پاسداران فعلی است که یکی از جلسات مهم بین مظفرالدین‌شاه و نمایندۀ علمای مشروطه‌خواه در آنجا برگزار شد و از آن مهم‌تر، کاخ صاحبقرانیه است که محل امضای فرمان مشروطیت در مرداد ۱۲۸۵ بوده است.

این سه مکان خارج از تهران آن زمان قرار داشتند اما امروزه با گسترش پهنۀ جغرافیایی تهران جزو محدوده کلان‌شهر تهران قرار دارند.

این پژوهشگر دانشنامه تهران ۳۴ مکان – رویدادهای جنبش مشروطه در تهران در دوره نخست را چنین شرح می‌دهد:

۱- مسجدجامع سلطانی (مسجدشاه بازار/ مسجد امام فعلی) ۲- مسجدجامع عتیق ۳- مسجد خازن‌الملک ۴- مدرسۀ معمارباشی ۵- سفارت بریتانیا ۶ – کاخ صاحبقرانیه ۷ – خانۀ بهبهانی ۸- کاخ گلستان ۹ – باغ و عمارت سپهسالار در میدان بهارستان ۱۰- آستانۀ حضرت عبدالعطیم حسنی ۱۱- مدرسۀ خان مروی ۱۲- مدرسۀ صدر ۱۳- مدرسۀ دارالشفاء ۱۴- مدرسۀ شیخ عبدالحسین ۱۵- خانۀ طباطبایی ۱۶- خانۀ عین‌الدوله ۱۷- خانۀ شیخ فضل‌الله نوری ۱۸- خانۀ میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله پیرنیا ۱۹- بازار مسجدجامع و چهارسوق بزرگ ۲۰- کاخ سلطنت‌آباد ۲۱- مسجد میرزاموسی ۲۲- مسجد سیدعزیزالله ۲۳- گذر امام‌زاده یحیی ۲۴- مدرسۀ مجاور گورستان چال ۲۵- دروازۀ حضرت عبدالعظیم ۲۶- خانۀ حاج امین‌الضرب ۲۷- خانۀ امیربهادر جنگ ۲۸- مدرسۀ دارالفنون ۲۹- باغشاه ۳۰- مسجد سرپولک ۳۱- سرای امیر ۳۲- سرای حاج‌حسن ۳۳- مدرسۀنظام ۳۴- مسجد و مدرسۀ سپهسالار جدید

حسینی توضیح می‌دهد که اگر بخواهیم این ۳۴ مکان را بر اساس کارکردشان طبقه‌بندی کنیم:

۳۸٫۲ درصد از این فضاها، اماکن مذهبی شامل امام‌زاده‌ها، مساجد و مدارس دینی هستند

۱۷٫۶ درصداز این فضاها، اماکن دولتی هستند

۱۷٫۶ درصداز این فضاها، اماکن عمومی شامل گذرها، معابر، بازار، دروازه‌ها و… هستند

۲۰٫۶ درصد نیز خانه‌ها هستند که علاوه بر تعلق به افراد تأثیرگذار در دورۀ مشروطه، رویدادهای مهمی نیز در آنها رخ داده است

۳ درصد سفارتخانه (سفارت بریتانیا)

۳ درصد مدارس دولتی (دارالفنون).

اما چرا اماکن مذهبی در جنبش مشروطه سهم زیادی داشته‌اند؟ این پژوهشگر تاریخ و روزنامه‌نگار تشریح می‌کند: «در تهران دوران مشروطیت که حدود ۲۵۰ هزار نفر جمعیت دارد، سه گروه مرجع به لحاظ سیاسی داریم که تودۀ مردم به نوعی تحت تأثیر آن‌ها قرار دارند. این سه گروه عبارت‌اند از روحانیان، بازاریان و روشنفکران و شروع جنبش مشروطیت هم حاصل ائتلاف این سه گروه است. البته هرکدام انگیزه‌ها و اهداف خاص خود را از ورود به جنبش دارند اما با هم ائتلاف می‌کنند و در عین حال تقسیم کار نانوشته‌ای هم بین آنها وجود دارد.

_ روشنفکران به تعبیر مرحوم فریدون آدمیت مغز مکانیزم مشروطیت هستند. یعنی اساساً تفکر مشروطه‌خواهی که تحت تأثیر نظام‌های پیشرفتۀ سیاسی در کشورهای اروپایی خصوصاً انگلستان و فرانسه در ایران مطرح می‌شود، توسط روشنفکران رواج پیدا می‌کند و به‌ویژه بازاریان و روحانیون را تشویق می‌کنند که در این مسیر گام بردارند.

_ گروه دوم بازاریان هستند که در جنبش مشروطیت نقش لجستیکی و پشتیبان را برعهده دارند و حمایت مالی زیادی از مشروطه به عمل می‌آورند و با چند‌بار اعتصاب عمومی و بستن دکان‌ها، فشار زیادی را به دولت وارد می‌کنند.

_ گروه سوم روحانیان هستند که درجات مختلفی دارند از مجتهدان بزرگ تا وعاظ یا طلاب که همگی در مشروطه نقش زیادی دارند. نهاد روحانیت به دلیل قدرت دینی، نفوذ اجتماعی و شبکه‌ای از مساجد، مدارس و موقوفات که در اختیار دارد، این امکان را داشت که در برابر قدرت حاکم ایستادگی کند. مقابله با روحانیت هم به همین دلایل برای قدرت حاکم بسیار دشوار بود. بنابراین در خلال جنبش، بازاریان و روشنفکران، روحانیت را جلو می‌اندازند و نقش رهبری جنبش مشروطه به آن‌ها واگذار می‌شود تا از نفوذ و شبکه و قدرت خود برای تحقق اهداف جنبش استفاده کند. از آنجا که اماکن مذهبی پایگاه روحانیت هستند، در نتیجه بیشترین رویدادهای مشروطه نیز در این اماکن رخ داده است.

او اضافه می‌کند: «چند مدرسۀ دینی در تهران هستند مانند مدرسۀ صدر، دارالشفا، شیخ عبدالحسین و مدرسه خان مروی که دو باب از آنها از بین رفته و دو مدرسه دیگر در حال فعالیت هستند. طلاب این مدارس جزو پیش قراولان جنبش مشروطه بودند و روحانیان بزرگ هر کاری که می‌خواستند بکنند، از این طلاب به عنوان خط‌شکن استفاده می‌کردند».

حسینی سپس به کارکرد خانه‌ها در این جنبش اشاره می‌کند که رتبه دوم پس از اماکن مذهبی را داراست. او می‌گوید: «در این خانه‌ها که وقایع مشروطه رخ داده و خصوصاً خانۀ دو پیشوای بزرگ مشروطه در تهران، یعنی سیدعبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی نقش پررنگی دارد. در عصر مشروطه به این دو روحانی «سیدین سندین و آیتین حجتین» می‌گفتند؛ یعنی دو سیدی که حرفشان سند است برای مردم و آیت و حجت خدا برای مردم هستند. این القاب بیانگر جایگاه آن‌ها در جنبش مشروطه هست. البته خانۀ طباطبایی در سال‌های دور از بین رفته اما خانۀ بهبهانی باقی است».

از سوی دیگر مکان – رویدادهای جنبش مشروطه را می‌توان از نگاه توزیع در محلات مختلف شهر تهران طبقه‌بندی کرد:

محلۀ بازار ۳۸٫۲ درصد، محلۀ دولت ۲۰/۶ درصد، محلۀ چالمیدان ۱۱/۸ درصد، محلۀ ارگ و محلۀ سنگلج هرکدام ۸/۸ درصد، محلۀ عودلاجان ۳ درصد و بیرون از شهر تهران ۸/۸ درصد از مکان-رویدادهای مشروطه را در خود جای داده‌اند.

بیشترین مکان- رویدادها در بازار تهران قرار دارد و این پرسش پیش می‌آید که چرا بازار در جنبش مشروطیت اینقدر مهم است؟ حسینی توضیح می‌دهد: «در شهرهای ایرانی و در الگوی تاریخی شهرسازی ایرانی، بازار فقط یک مرکز خرید و فروش و محل تجارت نیست بلکه یک مکان ارتباطی بسیار مهم است. بنابراین در تمامی شهرهای تاریخی ایران مانند اصفهان، شیراز، تبریز، یزد، کرمان، کاشان، قزوین، زنجان و… مهم‌ترین مساجد شهر از جمله مساجد جامع و مراکز و مدارس دینی معتبر، حمام‌ها، تکایا، زورخانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها در بازار قرار داشتند. برای همین، همیشه بازار محل توجه و تجمع مردم بوده است. در عین حال، وجود مساجد و تکایا و مدارس دینی باعث نفوذ زیاد روحانیان در بازار می‌شود. بنابراین در جنبش مشروطیت بازار کانون همۀ تحولات است.

به این موضوع هم توجه داشته باشید که بخش بزرگی از بازار تهران در دورۀ قاجار برای طبقۀ حاکمه یعنی شاه، زنان شاه، شاهزادگان، صدراعظم و دیوانیان بود و همه آنها در بازار صاحب سرا و کاروانسرا و دکان‌های متعدد بودند. در نتیجه اعتصابات بازار در دورۀ مشروطه به لحاظ اقتصادی هم به طبقۀ حاکمه ضربۀ زیادی می‌زد و آن‌ها را تحت فشار قرار می‌داد.

منبع: خبرگزاری چمدان

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

x

شاید بپسندید

اساسنامۀ شرکت بازآفرینی شهری ایران تصویب شد

عضو هیئت مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران از تغییر اساسنامه شرکت بازآفرینی شهری ایران از "شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری" به "شرکت بازآفرینی شهری ایران" و تصویب آن خبر داد.